W Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu odbyło się spotkanie z prof. dr. hab. Marianem Rębkowskim, dyrektorem Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Tematem były początki Kołobrzegu i najstarsze dzieje osadnictwa nad dolną Parsętą.

W tej historii trzeba najpierw uporządkować nazwę. Dzisiejsze Budzistowo to miejscowość położona nad Parsętą. W średniowieczu był to jednak Kołobrzeg. Nazwa Budzistowo jest nazwą późniejszą, powojenną. Dlatego mówiąc o grodzie wczesnośredniowiecznym, mówimy o dawnym Kołobrzegu.

To ważne rozróżnienie. Dzisiejszy Kołobrzeg kojarzy się z portem, morzem, twierdzą i uzdrowiskiem. Początek tej historii leży jednak nie przy obecnym porcie, ale nad Parsętą. Tam funkcjonował gród, który należał do ważnych ośrodków południowego wybrzeża Bałtyku.

Prof. Rębkowski przedstawił również wyniki badań związanych z dorobkiem prof. Władysława Łosińskiego. Był to jeden z najważniejszych badaczy wczesnego średniowiecza na Pomorzu. Szczególne miejsce w jego pracach zajmował zespół osadniczy Bardy-Świelubie.

Bardy-Świelubie były emporium. To znaczy miejscem wymiany handlowej i kontaktów między różnymi grupami ludności. Takie ośrodki powstawały przy ważnych szlakach. Łączyły zaplecze lądowe z komunikacją morską. W przypadku dolnej Parsęty oznaczało to udział regionu w kontaktach bałtyckich.

W tym miejscu pojawia się wątek skandynawski. Nie opiera się on na jednym znalezisku ani na pojedynczym przedmiocie. Ważny jest cały układ archeologiczny: pochówki w Świelubiu, ich forma, wyposażenie grobowe, ozdoby i elementy uzbrojenia. Dopiero taki zestaw śladów pozwala mówić o obecności ludzi związanych ze światem skandynawskim oraz o kontaktach dolnej Parsęty z innymi ośrodkami nad Bałtykiem.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Archeologia nie zawsze pozwala prosto wskazać pochodzenie etniczne konkretnej osoby. Przedmiot wykonany w stylu skandynawskim nie oznacza automatycznie, że jego właściciel był Skandynawem. Ważny jest kontekst. Liczy się miejsce, sposób pochówku, zestaw zabytków i powiązanie z innymi stanowiskami.

Dlatego Bardy-Świelubie i Świelubie są istotne dla zrozumienia regionu. Pokazują, że dolna Parsęta nie była obszarem odizolowanym. Była częścią sieci kontaktów łączących różne ośrodki nad Bałtykiem. W tej sieci ważne były między innymi Truso i Wolin. Ośrodek nad Parsętą znajdował się pomiędzy nimi i korzystał z tego położenia.

W dziewiątej dekadzie IX wieku emporium Bardy-Świelubie zostało zniszczone. Profesor wskazywał, że mogło to być skutkiem działań militarnych, a być może także szerszych procesów politycznych. Po tym wydarzeniu dawny ośrodek stracił swoje znaczenie, a centrum osadnicze przesunęło się w stronę nowego grodu nad Parsętą.

Po tym wydarzeniu powstał nowy gród. Był nim Kołobrzeg, czyli dzisiejsze Budzistowo.

Nowy gród nie powstał w przypadkowym miejscu. Przejął rolę wcześniejszego ośrodka i kontrolował teren nad Parsętą. Korzystał z dostępu do rzeki, zaplecza osadniczego i kontaktów bałtyckich. Dzięki temu łączył funkcje gospodarcze, polityczne i religijne.

W roku 1000 Kołobrzeg znalazł się w planach państwa Bolesława Chrobrego. Podczas tworzenia organizacji kościelnej związanej z metropolią gnieźnieńską powstało tu biskupstwo. Taka decyzja wskazuje, że gród nad Parsętą był jednym z punktów, przez które Piastowie chcieli umacniać swoją obecność na północy.

Ta obecność nie trwała długo. Według prof. Rębkowskiego Kołobrzeg pozostawał w kręgu władztwa Polan przez około trzy dekady. Później Pomorze rozwijało się bardziej samodzielnie. W źródłach pojawia się wtedy Zemuzil, pierwszy znany z imienia władca Pomorzan. W jego czasach dużą rolę odgrywały dwa grody: Kołobrzeg i Białogard.

Taki układ pozwala lepiej zrozumieć Pomorze wczesnego średniowiecza. Nie była to pusta przestrzeń między Wielkopolską a Bałtykiem. Region miał własne ośrodki władzy, lokalne elity i kontakty gospodarcze. Jego kształtowanie było procesem, w którym spotykały się wpływy słowiańskie, skandynawskie, piastowskie i lokalne.

O tych procesach prof. Marian Rębkowski pisze w książce „Jak powstało Pomorze”. Spotkanie w Muzeum Oręża Polskiego pokazało, jak ważne miejsce zajmuje w tej historii dawny Kołobrzeg.

Letnia szkoła archeologiczna w Budzistowie.

Najważniejsza informacja dotyczy jednak przyszłych badań. W sierpniu w Budzistowie rozpoczną się wykopaliska archeologiczne. Poprowadzi je prof. Marian Rębkowski. W pracach wezmą udział młodzi archeolodzy oraz specjaliści zajmujący się badaniem wczesnośredniowiecznych stanowisk.

Wykopaliska mają pomóc lepiej rozpoznać dawną siedzibę kołobrzeżan. Archeolodzy będą badać nie tylko pojedyncze zabytki. Ważny będzie układ grodu, jego zaplecze i sposób funkcjonowania osadnictwa nad Parsętą. Takie badania pozwalają zrozumieć, jak działał ośrodek w praktyce.

Projekt będzie miał także część edukacyjną. W Pałacu Braunschweigów zaplanowano wykłady otwarte dla mieszkańców Kołobrzegu. Dzięki temu badania nie pozostaną wyłącznie pracą specjalistów. Ich wyniki będą mogły być na bieżąco przybliżane osobom zainteresowanym historią miasta.

Partnerem projektu jest Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu.

Dla Kołobrzegu oznacza to powrót do najstarszej warstwy jego historii. Miasto najczęściej opowiada się przez morze, port, twierdzę, uzdrowisko i wydarzenia XX wieku. Budzistowo prowadzi do wcześniejszego rozdziału. Tam trzeba szukać grodu nad Parsętą, soli, handlu, kontaktów skandynawskich, polityki Bolesława Chrobrego i biskupstwa z roku 1000.

Wykopaliska w Budzistowie nie dotyczą więc tylko jednej miejscowości. Dotyczą miejsca, w którym zaczyna się historia Kołobrzegu. Pokazują, że zanim miasto rozwinęło się nad Bałtykiem, jego najstarszy ośrodek funkcjonował nad Parsętą.

W spotkaniu uczestniczyli także przedstawiciele lokalnego samorządu: starosta kołobrzeski Mirosław Tessikowski oraz prezydent Kołobrzegu Anna Mieczkowska. Ich obecność pokazuje, że temat dawnego Kołobrzegu budzi zainteresowanie nie tylko w środowisku naukowym. Może też stać się podstawą wspólnych działań edukacyjnych, muzealnych i promocyjnych. Prof. Marian Rębkowski jest w Kołobrzegu dobrze znany. W 2021 roku odebrał przyznany przez Radę Miasta tytuł Zasłużonego dla Miasta Kołobrzegu za wkład w badania nad najstarszymi dziejami miasta i Pomorza.

Mieszkańców Kołobrzegu zapraszamy do Pałacu Braunschweigów na spotkania z archeologami. To dobra możliwość, by zobaczyć, jak nauka opowiada o miejscu, od którego zaczyna się historia dawnego Kołobrzegu.