Jak określić wiek przedmiotu odnalezionego podczas wykopalisk? Co można odczytać ze słojów drewna i dlaczego wynik badania laboratoryjnego nie zawsze oznacza jedną konkretną datę? Tym zagadnieniom poświęcony był kolejny wykład w ramach Letniej Szkoły Archeologii Średniowiecza w Kołobrzegu.

4 września w Sali Plafonowej Pałacu Braunschweigów gościł prof. dr hab. inż. Marek Krąpiec z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, specjalista w dziedzinie dendrochronologii i datowania radiowęglowego. Podczas wystąpienia „Metody datowań bezwzględnych w archeologii średniowiecza” przybliżył słuchaczom sposoby określania wieku zabytków oraz ich znaczenie dla poznawania przeszłości.

Od kolejności zdarzeń do konkretnej daty

Ustalenie chronologii to jedno z podstawowych zadań archeologii. Pozwala określić, kiedy powstała badana konstrukcja, w jakim okresie funkcjonowała osada i jak zmieniała się na przestrzeni kolejnych pokoleń. Bez tej wiedzy nawet efektowne znalezisko pozostaje trudnym do umiejscowienia fragmentem historii.

Archeolodzy posługują się między innymi datowaniem względnym, które pozwala ustalić, co jest starsze, a co młodsze. Pomagają w tym układ warstw archeologicznych oraz porównywanie przedmiotów ze znaleziskami o znanej chronologii. Metody datowania bezwzględnego umożliwiają natomiast określenie wieku materiału i powiązanie go z datą lub przedziałem czasu.

Podczas wykładu prof. Marek Krąpiec omówił dendrochronologię oraz metodę radiowęglową C14, przedstawiając ich zastosowanie w badaniach archeologicznych.

Historia zapisana w słojach drzewa

Dendrochronologia wykorzystuje informacje zapisane w rocznych przyrostach drewna. Szerokość słojów zmienia się w zależności od warunków, w jakich rosło drzewo. Następujące po sobie lata tworzą charakterystyczną sekwencję węższych i szerszych przyrostów, którą badacze porównują z opracowanymi wcześniej skalami dendrochronologicznymi. Nie chodzi więc jedynie o policzenie słojów, lecz o dopasowanie ich układu do odpowiedniego odcinka czasu.

Jeżeli próbka zawiera wystarczającą liczbę przyrostów, a ich sekwencję uda się wiarygodnie dopasować, można określić lata, w których powstawały poszczególne słoje. Zachowanie najbardziej zewnętrznych przyrostów pozwala w sprzyjających warunkach ustalić również rok ścięcia drzewa.

Ma to szczególne znaczenie przy badaniu drewnianych umocnień, domów, mostów, studni czy dawnych jednostek pływających. Trzeba jednak odróżniać wiek drewna od czasu wykonania przedmiotu. Materiał mógł być przechowywany lub wykorzystany ponownie, dlatego wynik zawsze należy rozpatrywać w kontekście badanego obiektu.

Co pozwala ustalić metoda radiowęglowa?

Datowanie radiowęglowe służy do określania wieku materiałów pochodzenia organicznego, między innymi drewna, węgla drzewnego, nasion czy zachowanego w kościach kolagenu. Wykorzystuje rozpad promieniotwórczego izotopu węgla C14. Pomiar jego zawartości pozwala oszacować czas, jaki upłynął od ustania wymiany węgla z otoczeniem w badanym materiale.

Jedną z technik stosowanych w takich analizach jest AMS, czyli akceleratorowa spektrometria mas. Umożliwia badanie bardzo małych próbek, co jest istotne przy pracy z cennymi zabytkami.

Wynik radiowęglowy wymaga kalibracji, czyli przeliczenia na skalę kalendarzową z uwzględnieniem zmian zawartości C14 w atmosferze. Zwykle otrzymuje się przedział lub kilka możliwych przedziałów czasu, a nie pojedynczy rok. Dlatego precyzja pomiaru laboratoryjnego i dokładność określenia daty powstania zabytku nie są tym samym.

Od badań laboratoryjnych do historii ludzi

Wykład był okazją do poznania metod, dzięki którym archeologia może coraz dokładniej odtwarzać przeszłość. Datowanie pomaga rozpoznawać kolejne etapy budowy, przebudowy i użytkowania obiektów. Pozwala również sprawdzać wcześniejsze przypuszczenia oraz zestawiać odkrycia archeologiczne z przekazami historycznymi.

Lokalnym przykładem zastosowania tych metod były przywołane podczas spotkania badania stępki i gniazda steru wydobytych z Parsęty. Ich publiczna prezentacja odbyła się na konferencji prasowej poprzedzającej wykład. Historii znaleziska oraz wynikom jego badań poświęcamy osobny artykuł.

Letnia Szkoła Archeologii Średniowiecza trwa

Spotkanie z prof. Markiem Krąpcem było częścią cyklu wykładów towarzyszących Letniej Szkole Archeologii Średniowiecza. Wydarzenie łączy zajęcia praktyczne na terenie podgrodzia wczesnośredniowiecznego Kołobrzegu w Budzistowie z poznawaniem metod stosowanych przez współczesnych badaczy.

Na 7 września o godz. 15.00 w Sali Plafonowej Pałacu Braunschweigów zaplanowano wykład prof. dr. hab. Piotra Kittela „Jak badania z zakresu archeologii środowiskowej mogą pomóc w poznaniu społeczności wieków średnich”.

Wstęp wolny. Liczba miejsc jest ograniczona.