70. rocznica wyzwolenia niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau (27.01.1945r.) skłania do refleksji nad problematyką nazistowskich mechanizmów eksterminacji ludności, których symbolem były obozy koncentracyjne, a w szczególności przeze mnie wyżej wymieniony. Temat ten ma tym większe znaczenie dla Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, że w swych zbiorach posiada ono pamiątki po owych czasach i wydarzeniach.

 

Pierwsze obozy koncentracyjne powstały już w 1933r., po dojściu Adolfa Hitlera do władzy. Wówczas na terenie III Rzeszy rozpoczęto sukcesywną izolację i likwidację osób traktowanych jako wrogów państwa niemieckiego. Już w marcu 1933 r., na mocy zarządzenia szefa SS, Heinricha Himmlera, otwarto w Dachau pierwszy obóz koncentracyjny. Stanowił on wzorzec dla innych tego typu obiektów, tam również szkolono esesmanów mających pracować w kolejnych, nowopowstających obozach. Pierwszymi więźniami Dachau byli przeciwnicy polityczni, Żydzi, homoseksualiści, świadkowie Jehowy oraz przestępcy kryminalni. W późniejszym okresie słynął z eksterminacji duchowieństwa.

Wśród kolejnych wspomnieć należy o Buchenwaldzie, Sachsenhausen, Neuengamme, Oranienburgu, Flossenbürg, Ravensbrück, itd. Obozy powstawały również poza granicami III Rzeszy, a ich ogólna liczebność w latach 1933-1945 wynosiła 1634 wraz z ich filiami oraz ponad 900 obozów pracy. II wojna światowa zaznaczyła się szczególnym okrucieństwem nazistów, prowadzących masową i intencjonalną eksterminację ludności. Doskonałą ilustracją ich działań jest obóz koncentracyjny KL Auschwitz-Birkenau.

Projekt utworzenia go powstał już w Urzędzie Wyższego Dowódcy SS i Policji we Wrocławiu w 1939 r. Niemcy bowiem borykali się z problemem przepełnionych więzień i wciąż powiększającą się liczba aresztowanych. Lokalizacja obozu nie była przypadkowa, bowiem w tym miejscu istniały dawne koszary Wojska Polskiego, służące w tym momencie jako jeniecki obóz przejściowy dla Wehrmachtu. W I 1940 r. wysłano tam komisję pod przewodnictwem Waltera Eisfelda, która wyraziła się jednak negatywnie co do jego umiejscowienia. Szef zaś Urzędu Wyższego Dowódcy SS i Policji we Wrocławiu był innego zdania i 25.01.1940r. poinformował Reichsführera SS Heinricha Himmlera, że w opisywanym miejscu powstanie obóz. Doszło do porozumienia SS z Wehrmachtem i przekazania koszar, a w kwietniu 1940 r. przybyła do Oświęcimia kolejna komisja pod przewodnictwem SS-Hauptsturmführera Rudolfa Höẞa, który to zapoznał się wówczas ze szczegółami. Finalizacja procesu nastąpiła 27.04.1940r., kiedy H. Himmler wydał rozkaz założenia obozu. 4.05.1940 r. Höẞ został mianowany komendantem KL Auschwitz.

Rozpoczęły się prace przygotowawczo-remontowe, trwające do połowy czerwca 1940 r. 20.05.1940r. przywieziono pierwszych 30 więźniów (Niemców), odbywających do tej pory karę w Sachsenhausen. Stali się brutalną kadrą, obsługującą obóz, który rozpoczął swą działalność 14.06.1940r. poprzez przyjęcie 728 polskich więźniów politycznych. W tym okresie naziści wysiedlali również ludzi mieszkających w pobliżu KL Auschwitz, osiągając ostatecznie ok. 40 m² powierzchni obozowej.

W marcu 1941 r. odbyła się wizytacja H. Himmlera, który nakazał rozbudować obóz macierzysty Auschwitz I tak, by mógł pomieścić 30 tys. więźniów, a także stworzyć kompleks budynków w Birkenau dla 100 tys. jeńców wojennych. Prace nad ostatnim z wymienionych przedsięwzięć ruszyły w październiku 1941 r. i trwały do początku 1942 r. Gdy obiekt ten zaczął już funkcjonować, stał się w głównej mierze miejscem masowej eksterminacji ludności żydowskiej. Pierwsi więźniowie zostali tam osadzeni już w początku 1942 r.

W lipcu 1942 r. odbyła się kolejna wizytacja H. Himmlera, którego interesował przede wszystkim sposób masowej eksterminacji ludności żydowskiej, a więc system komór gazowych i krematoriów. W efekcie rozpoczęto ich budowę i rozbudowę, a od marca do czerwca 1943 r. powstały 4 wielkie zespoły krematoryjne i komory gazowe.

System więzienny Auschwitz posiadał także podobozy, których istotę stanowiła niewolnicza praca na rzecz przemysłu niemieckiego, a także, choć w mniejszym stopniu - rolnictwa i hodowli. Największym z nich był Auschwitz III (Monowitz), działający dla potrzeb koncenru IG Farben.

Naziści, obserwując pogarszającą się dla nich, sytuację frontową i przewidując dalszy bieg wojny, postanowili zatrzeć ślady swego bestialstwa w obozowej rzeczywistości. W tym też celu już od sierpnia 1944 rozpoczęli ewakuację więźniów w głąb III Rzeszy, zacierali ślady zbrodni, paląc dokumenty, burząc i wysadzając zabudowania, a także mordując bezpośrednich świadków, np. członków Sonderkommand.

17.01.1945 r. odbył się ostatni apel generalny, po którym nastapiły Marsze Śmierci więźniów w głąb Rzeszy. Tych zaś, których zostawiono w obozie (ponad 9 tys.), planowano zamordować. 27.01.1945 r. doszło do wyzwolenia obozu przez 100 Lwowską Dywizję Piechoty. Momentu tego doczekało 7,5 tys. więźniów.

W świetle najnowszych badań F. Pipera, stwierdza się, że w obozie tym znalazło się 1,3 mln więźniów, z czego 1,1 mln poniosło śmierć (w tym 90% stanowili Żydzi). Na terenie Auschwitz-Birkenau dokonała się największa zbrodnia przeciw ludzkości, której obrazem są pamiątki po tamtych czasach. Uprzedmiotowienie i upodlenie człowieka dokonywało sie nawielu płaszczyznach. Znamienna była działalność chociażby dr J. Mengele, który prowadził paramedyczne eksperymenty na ludziach, powodujące ciężkie choroby i śmierć pacjentów. Skala nazistowskiej zbrodni była więc ogromna.

W Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu na wystawie głównej, poświęconej Dziejom Oręża Polskiego, w gablocie „Martyrologia narodu polskiego 1939-1945” prezentowane są eksponaty związane z obozem Auschwitz-Birkenau oraz innymi miejscami kaźni, nad którymi warto się zatrzymać, szczególnie w związku z 70. rocznicą wyzwolenia wspomnianego obiektu. Centralne miejsce zajmują 2 sylwetki więźniów (kobieta i mężczyzna) hitlerowskich obozów koncentracyjnych wykonane z oryginalnych przedmiotów pochodzących z KL Auschwitz i KL Lublin. Oddzielone są od zwiedzających symbolicznym drutem kolczastym, przypominającym o realiach tych miejsc. Wśród eksponatów znajdziemy również obuwie dziecięce oraz różaniec. Muzeum prezentuje też przedmioty z pozostałych obozów, np. miskę emaliowaną wykonaną przez więźniów obozu na Majdanku dla SS, a także znak tożsamości Zbigniewa Czerniaka z obozu Dachau. Z martyrologią narodu polskiego łączą się kolejne obiekty, tym razem związane ze zbrodniami radzieckimi, a mianowicie ziemia z grobów katyńskich oraz guziki pochodzące z ekshumacji w Miednoje.

Muzeum Oręża Poloskiego w Kołobrzegu posiada więc w swych zbiorach eksponaty, będące niemymi świadkami drugowojennych zbrodni przeciw ludzkości, nad którymi warto się zatrzymać w 70-tą rocznicę wyzwolenia jednego z głównych obozów koncentracyjnych - KL Auschwitz-Birkenau.

tekst: Karol Adamuszek